ALBERT CAMUS : “TÔI NỔI LOẠN, VẬY CHÚNG TA HIỆN HỮU”

 

Đầu năm 2020, ở Pháp người ta tưởng niệm 60 năm ngày Albert Camus từ giã cõi đời.

Albert Camus vừa là một nhà văn, nhà triết học, nhà báo và kịch tác gia. Ông sinh năm 1913 tại Mondovi, ở Algérie. Người cha của Camus tử thương trong thời Đệ nhất thế chiến, Camus chỉ biết cha mình qua vài tấm ảnh. Người mẹ là một phụ nữ điếc và gần như mù chữ, bà ít nói ; bà đưa anh em Camus về sống ở Alger, trong khu Belcourt ; bà làm nghề quét dọn để sinh sống. Tuổi thơ của Camus là một tuổi thơ trong cảnh nghèo khó. Năm lên 10, Camus được một thầy giáo, ông Louis Germain, chú ý và nâng đỡ trong việc học hành. Camus rất biết ơn thầy, về sau, khi nhận giải Nobel, ông đã đề tặng bài diễn văn cho vị thầy năm xưa của mình. Năm học thi tú tài toàn phần, Camus lại được một vị thầy khác, giáo sư triết học Jean Grenier, hướng dẫn và giúp Camus khám phá Nietzsche. Camus sống thời thơ ấu và thời niên thiếu ở Algérie, nơi ông yêu thích mặt trời và biển miền Địa Trung Hải. Ông say mê môn bóng đá, nhưng rồi bệnh lao phổi khiến ông từ bỏ môn này. Camus cũng có những say mê khác : kịch nghệ và báo chí, ông cộng tác với báo Alger Républicain, rồi báo Le Soir Républicain. Năm 1933, Hitler lên nắm chính quyền, Camus chiến đấu trong hàng ngũ của Phong trào chống phát xít, và gia nhập đảng cộng sản, nhưng không lâu.

Năm 1940, Camus sang Pháp sống, ông vẫn hoạt động trong ngành báo chí, ông làm chủ nhiệm báo Combat và không muốn tờ báo tùy thuộc một chính đảng nào. Tuy nhiên mơ ước lớn nhất của Camus là viết. Ngay từ lúc còn ở Algérie, Camus đã bắt đầu viết, tác phẩm đầu tay của ông là L’envers et l’endroit, xuất bản năm 1937, kể lại trải nghiệm của một người thanh niên 22 tuổi và vẽ lên bóng dáng người mẹ ; ông cũng bắt đầu viết kịch bản Caligula, và qua năm 1939 ông cho xuất bản tiểu luận Noces ca tụng vẻ đẹp của Algérie. Nhưng chính tại Pháp những tác phẩm lớn của Camus đã ra đời. Chỉ xin kể sơ qua vài tác phẩm đã được đọc nhiều trên thế giới : L’Étranger (1942), Le Mythe de Sisyphe (1942), La Peste (1947), v.v… Năm 1944, Camus kết bạn với Jean-Paul Sartre. Camus ở bên lề các trào lưu triết học, trước tiên ông là một chứng nhân của thời đại, ông từ chối mọi hoạt động khiến ông bị liên lụy, ông không ngừng chống lại những ý thức hệ, những cái trừu tượng làm xa cách con người. Do đó ông chống lại thuyết hiện sinh và thuyết mác xít, ông chỉ trích chế độ cực quyền của Sô Viết nên ông bị phía cộng sản lên án mạnh mẽ.

Những tác phẩm của Camus được sáng tạo xung quanh hai chủ đề lớn : sự phi lý và nổi loạn. Nhà văn Mỹ William Faulkner là người tóm tắt đầy đủ nhất ý nghĩa các tác phẩm của Camus : Camus nói rằng cái vai trò duy nhất và thật sự của con người, sinh ra trong một thế giới phi  lý, là sống, là có ý thức về đời sống của mình, về sự nổi loạn của mình, về sự tự do của mình. Về phần Camus, ông cho biết ông quan niệm như thế nào toàn thể tác phẩm của ông : Tôi muốn trước hết biểu đạt sự tiêu cực. Dưới ba hình thức. Tiểu thuyết : đó là truyện L’Étranger. Kịch bản : Caligula, Le Malentendu. Ý thức hệ : Le Mythe de Sisyphe. Tôi dự kiến sự tích cực dưới ba hình thức nữa. Tiểu thuyết : La Peste. Kịch bản : L’état de siège và Les Justes. Ý thức hệ : L’Homme révolté. Tôi thoáng nghĩ đến một tầng lớp thứ ba xung quanh chủ đề tình yêu.

Năm 1957, Camus được trao giải Nobel Văn học. Ông mất ngày 4 tháng 1 năm 1960.

Tác phẩm L’Homme révolté (Con người nổi loạn) ra mắt độc giả năm 1951, một biến cố trong lĩnh vực triết học, đồng thời gây sóng gió trong giới trí thức Paris. Những lập trường của Camus gây nhiều tranh cãi, ông bị bạn bè tấn công. Camus tuyệt giao với phái siêu thực và với Jean-Paul Sartre năm 1952, khi Sartre cho đăng trên tạp chí Les Temps Modernes của ông một bài của Francis Jeanson chỉ trích sự nổi loạn do Camus quan niệm.

L’Homme révolté là một tiểu luận dài, quan trọng về triết học cận đại, có thể cho đó là một tiểu luận về hiện sinh trong chừng mực mà tiểu luận trình bày một triết học về sự hiện hữu và chọn sự tự do con người làm nền tảng. Cuốn L’Homme révolté xuất hiện như một lời đáp của Camus với chính mình khi viết cuốn Le Mythe de Sisyphe (Huyền thoại của Sisyphe) mà trọng điểm là sự phi lý : chống lại sự phi lý, con người phải nổi loạn để tạo nên cái nghĩa và đặt ra sự hiện hữu của mình, phải từ chối thân phận mình.

Vậy Camus trình bày trong L’Homme révolté ý nghĩ về sự nổi loạn mà ông kết hợp với văn hóa Âu châu.

L’Homme révolté gồm 5 chương. Chương đầu kết thúc bằng câu : Je me révolte, donc nous sommes, có nghĩa : Tôi nổi loạn, vậy chúng ta hiện hữu. Nhà triết học René Descartes (1596-1650), người khởi xướng chủ nghĩa duy lý hiện đại, có câu bằng tiếng la tinh rất nổi tiếng : Cogito, ergo sum, có nghĩa : Tôi tư duy, vậy tôi hiện hữu ; từ sự tin chắc này Camus rút ra một sự tin chắc khác : Tôi nổi loạn, vậy chúng ta hiện hữu.

Camus cho rằng sự nổi loạn trước tiên là một hành động từ chối của một cá nhân khi cá nhân này đột nhiên nói  “không ». Cá nhân này hành động vì nghĩ rằng mình bị người ta tước đoạt một cái quyền của con người, một cái quyền tự nhiên, căn bản ; cá nhân nói « không » nhân danh một giá trị. Tuy thế, cá nhân tự mình không phải là giá trị mà cá nhân muốn bênh vực. Ít ra phải có tất cả mọi người mới làm nên giá trị. Trong sự nổi loạn, con người tự vượt cao thành tha nhân, và từ quan điểm đó, sự đoàn kết của loài người có tính siêu hình. (L’Homme révolté, Gallimard, tr. 31) Vậy giá trị đó chỉ có thể là một giá trị nếu nó có tính phổ thông, một giá trị đối với mọi người. Vậy  sự nổi loạn là một hành động cá nhân, nhưng nó giả định có một cộng đồng con người. Nói một cách khác, sự đau khổ là của cá nhân, nhưng sự nổi loạn kéo cá nhân ra khỏi đau khổ của mình và sáng lập một cộng đồng.

Vậy từ sự nổi loạn của cá nhân phát sinh ra cộng đồng, chính từ sự tin chắc mình thuộc về một cộng đồng mà cá nhân tin chắc mình có lý khi nổi loạn, khi nói « không ». Kẻ nổi loạn cho cộng đồng một gương mặt mới, một ngôn ngữ mới, kẻ đó sẽ lôi kéo những người khác vào sự nổi loạn của mình.

Như thế sự nổi loạn bắt nguồn trong cá nhân và phát triển trong cộng đồng.

Ở Camus nổi loạn không có ngay ý nghĩa chính trị, đó là một nổi loạn siêu hình, một tiếng « không » với thân phận con người khi thân phận này bị mất phẩm giá. Ngược lại với trường hợp cách mạng, kẻ nổi loạn, kẻ chống lại không có kế hoạch, mà chỉ hành động. Sự nổi loạn luôn luôn do một sự bất công không chỉ đối với riêng mình, mà đối với con người nói chung : tôi nổi loạn khi tôi cho rằng con người với tư cách con người, mà tôi là một ví dụ, bị xúc phạm. Đối với Camus, nổi loạn giả định rằng con người có bản chất con người, và đây là cái điểm gây gẫy đổ với bản thể học của Sartre. Nếu không có bản chất con người thì không có nổi loạn, bởi vì không có lý do phổ thông để bênh vực. Nổi loạn là tìm cách đặt một ranh giới mà biểu tượng là tiếng « không ». Kẻ nổi loạn là kẻ đi tới tận cùng, là kẻ theo phương thức « được tất cả hay không được gì cả », bởi vì kẻ nổi loạn muốn thà chết đứng còn hơn sống mà phải nằm. Chính sự nổi loạn làm cho tôi tự do thật sự.

Cũng như trong Le Mythe de Sisyphe, sự nổi loạn có một mục đích đạo đức, mục đích khôi phục trật tự đạo đức của thế giới.