NHỮNG NHÂN VẬT ĐI VẮNG CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

 

Năm 1994, giữa lúc ở hải ngoại Trần Vũ cho đăng truyện Giấc Mơ Thổ thì trong nước Nguyễn Bình Phương có tác phẩm Những Đứa Trẻ Chết Già ra mắt độc giả. Cả hai nhà văn đều sinh vào những năm 60, cả hai đều có một nghệ thuật mang dấu ấn riêng để xây dựng một thế giới kỳ ảo. Không hẹn mà cả hai gặp nhau trong việc tìm tòi và cố gắng đi xa trong một thể loại đòi hỏi nhiều tưởng tượng.

Riêng Nguyễn Bình Phương, từ tác phẩm này đến tác phẩm khác, tác giả dường như muốn đi xa trong việc thăm dò vô thức của con người. Và kỳ ảo là hình thức thích hợp nhất để đưa người đọc vào cái thế giới bí ẩn của vô thức. Truyện Người Đi Vắng xuất bản năm 1999 là một trong những tác phẩm được sáng tạo theo cách thức đó.

Người Đi Vắng là truyện một gia đình trong một làng quê, gồm ba thế hệ : người ông là cụ Điển, người cha là ông Điều và mấy chị em : Muôn, Thắng, Kỷ, Sơn và Yến. Vào đầu truyện có cảnh ngày giỗ mẹ với đông đủ mấy chị em. Muôn là chị cả, lấy chồng xa, Thắng làm công chức trong một cơ quan, có vợ là Hoàn, Thắng ở bên nhà cha mẹ vợ là ông bà Khánh, tại thành phố Thái Nguyên, Hoàn là một văn công, tức một diễn viên trong một đoàn kịch, Kỷ là người lo mọi việc trong ngôi nhà cổ, Sơn sống lông bông, chưa ổn định, Yến học sư phạm. Gia đình này là trung tâm của truyện. Xung quanh gia đình, ngoài ông bà Khánh, có những nhân vật như lão Bính ở cạnh nhà cụ Điển, lúc bé, lão là bạn chăn trâu với ông Điều, Cương, Thư và Phượng là bạn đồng nghiệp của Hoàn, Chung, bạn đồng nghiệp của Thắng và Hà, một cô gái trẻ vừa đến làm việc ở văn phòng Thắng.

Vợ chồng Thắng dần dần xa lạ với nhau. Hoàn ngoại tình với Cương. Một buổi sáng, trong khi Cương đi mua thức ăn, thì Hoàn, thay vì chờ Cương trở vể, bỗng nhiên ra đường phóng xe chay nhanh, bị tai nạn. Được đưa vào bệnh viện, Hoàn chìm vào một cơn hôn mê dài. Tai nạn này làm đảo lộn cuộc sống của mọi người. Thắng buồn rầu lo lắng, Yến vào viện giúp đỡ bà Khánh săn sóc Hoàn, Sơn đến nhà ông bà Khánh giúp công việc lặt vặt. Sơn quanh quẩn bên ông Khánh nhưng lòng trí bị thu hút bởi tiếng nhạc bên láng giềng. Sơn ao ước thấy tận mắt dàn máy com-pắc nghe nhạc của vợ chồng người láng giềng. Trước tình trạng hôn mê không thay đổi của Hoàn, Thắng quyết định đưa Hoàn về nhà. Yến cũng về theo, cô luôn luôn ngồi bên giường Hoàn với một cuốn truyện. Cương đến thăm Hoàn, thấy mặt mày Hoàn hốc hác, đôi mắt vô thần, Cương đâm ra khiếp sợ, từ đó anh dần dần xa mọi người và trôi vào cơn hoan tưởng. Thắng một phần buồn về tình trạng vô phương cứu chữa của Hoàn, phần phải chịu đựng thái độ bất bình thường của Chung ở cơ quan, anh này bị một người thiến lợn ám ảnh từ thuở bé đến mức trở nên điên. Hà làm quen với Sơn, cả hai bắt đầu gần gũi nhau, Hà quyến luyến Sơn, nhưng Sơn có vẻ thiếu tha thiết. Trong khi đó ngôi nhà cụ Điển bị mọt nhặm gắm lâu ngày có khuynh hướng sụp đổ nay mai, cho nên Muôn và Thắng đóng góp vào việc xây lại ngôi nhà, Kỷ là người điều khiển việc xây cất. Xung quanh ngôi nhà cũ, Kỷ cho thợ đào móng để ngôi nhà mới được rộng hơn. Cụ Điển thì chống việc bỏ ngôi nhà cũ, cụ trù nhiều điều xui xẻo cho cái nhà mới. Trong thời gian này, Thắng cảm thấy lẻ loi, có vợ cũng như không ; Thư lại tìm cách đến gần Thắng, thế là hai người có liên hệ tình dục với nhau. Trong khi Kỷ hì hục đào móng với nhóm thợ thì những điều nói gở của cụ Điển trở thành sự thực : một hiện tượng kỳ lạ xảy ra : trong hầm móng có một khúc thịt lớn dần, bổ nó với cái cuốc thì có máu trào ra, hầm móng đã đào sâu được một thước thì bỗng bị lấp đầy, bằng phẳng như cũ. Cụ Điển bèn bỏ nhà ra đi.

Phần Sơn, khi sắp sửa trở về nhà để giúp Kỷ, theo lời khuyên của Thắng, thì bất ngờ Sơn thấy vợ chồng người láng giềng khóa cổng, lên xe đi. Sơn trở vào nhà ông Khánh, lên ban công, thấy cửa sổ láng giềng hé mở, cơn cám dỗ quá mạnh, Sơn bèn lấy một tấm ván bắt ngang từ ban công qua cửa sổ. Phải vất vả lắm Sơn mới vào được bên trong ngôi nhà, quờ quạng mãi bất ngờ anh ta thấy một đứa bé, nó hét lên, Sơn vụt bịt chặt miệng nó, và rủi ro đứa bé chết. Sơn hoảng hốt, trở lại tấm ván để trở về bên nhà ông Khánh nhưng anh ta sẩy chân ngã xuống mặt đất và chết ngay.

Lối dựng truyện

Truyện Người Đi Vắng không được chia ra thành chương, truyện cứ liên miên trôi qua như một dòng sông, đi từ nhân vật này đến nhân vật khác, làm như người đọc được đưa vào một giấc mơ dài. Cũng như trong tác phẩm Những Đứa Trẻ Chết Già, trong Người Đi Vắng cũng có hai mạch truyện được ghép song song với nhau. Cốt truyện được trình bày bên cạnh một truyện lịch sử : truyện khởi binh của Đội Cấn ở Thái Nguyên, vào năm 1917-1918. Truyện lịch sử này có liên hệ gì với truyện chính vừa kể trên không ? Trong Những Đứa Trẻ Chết Già, liên hệ giữa hai mạch truyện là liên hệ gia đình. Ở đây liên hệ giữa hai mạch truyện có thể nói là liên hệ địa lý : cả hai truyện đều xảy ra ở Thái Nguyên, cái đền Xương Rồng là nơi có cuộc giao tranh giữa quân Pháp và nghĩa quân của Đội Cấn khi xưa, đã hiện diện trong truyện : khi Hoàn phóng xe nhanh cô đã vượt qua cái nơi gần đền Xương Rồng, còn Thư vào đền, thắp hương nhìn pho tượng lạnh lùng và tưởng tượng một cảnh rước dâu khi xưa. Cảnh ngọn đồi Đội Cấn vẫn thấp thoáng trong truyện.

Trong mạch truyện 2, có hai nhân vật chính là Đội Cấn và Lương Lập Nham. Đội Cấn là Đại Đô đốc, phất cờ khởi nghĩa cho Thái Nguyên Quang Phục Quân, Ông vào đánh đồn lính khố xanh, giải thoát Lương Lập Nham và các tù nhân. Ông chống cự quân Pháp trong năm ngày. Nhưng Đội Cấn không làm nên việc lớn nếu không có Lương Lập Nham bên cạnh. Lập Nham là người đi nhiều, hiểu nhiều, có chiến lược, được tôn làm quân sư. Mặc dù Đội Cấn và Lương Lập Nham đồng ý chí tranh đấu, nhưng giữa hai người có sự xa cách vì một người phụ nữ, người này được Lập Nham huấn luyện tinh thần, và vì chính nghĩa đã nhận làm vợ Đội Cấn, trong khi đó Lập Nham yêu thầm cô ta. Truyện kết thúc bằng sự thất bại của cuộc khởi binh và cái chết dũng cảm của Lập Nham và Đội Cấn.

Cả hai mạch truyện đều kết thúc bằng sự thất bại, sự sụp đổ và cái chết.

Thế giới kỳ ảo    

Trong Người Đi Vắng thế giới thực và thế giới ảo xen kẽ nhau. Có những giấc mơ đi xa cốt truyện, khiến người đọc không biết kẻ lên tiếng là ai. Chẳng hạn tiếng nói người chị ru em ngoài bãi tha ma, hoặc từ nghĩa địa Dốc Lim, một người xưng tôi kể chuyện về bố mẹ mình, hoặc người đàn bà không mặt đối thoại với người chồng bạc tình mà cuối cùng bà ta giết, rồi biến mất. Còn chị Ngãi, thằng Cu và Lệ bỗng dưng không biết từ đâu xuất hiện. Chị Ngãi nhắc đến cây nhãn, phải chăng cây nhãn trong vườn nhà cụ Điển ? Và như thế chị Ngãi thuộc dòng họ cụ Điển ?

Có nhiều nhân vật nằm mơ : Thắng, ông Khánh, ngay cả Hoàn trong hôn mê cũng có những giấc mơ. Giấc mơ lan tràn khắp nơi. Ngay trong văn phòng của Thắng, cả ba nhân vật đều có một giấc mơ riêng : Hà mơ thấy đang chạy dọc dãy phố vắng người, gặp đám sương mù hỏi nó : « Thế nào con nhà quê ? ». Chung thì nằm mơ thấy mình nằm xuống đống rơm và nghe người cha nói : « Không bàn cãi gì nữa, tôi bảo thiến là thiến… Đừng có lải nhải, tôi quyết rồi. Thiến cha nó đi cho rảnh nợ. » Chung co rúm người lại, hai tay bưng chặt hạ bộ (tr. 217). Còn Thắng mơ thấy mình trong một cảnh chiến tranh : có tiếng thét, người chạy, đại liên nổ.

Lại có một nhân vật nằm mơ bốn lần, lần nào cũng kêu mình bị vu oan, mặc dù nhân vật nhìn nhận đã bóp cổ một người. Phải chăng nhân vật này là ông Điều, bố của Thắng ? Phải chăng vì ám ảnh đó mà ông trở nên một người suốt ngày ngồi bất động, với cái nhìn vô cảm ?

Trong truyện, thế giới ảo mênh mông, choán ngợp. Có lúc phải ráp lại những đoạn ảo và thực xa rời nhau để hiểu một nhân vật. Chẳng hạn nhân vật Chung. Vào đầu truyện là một đứa bé đi lang thang ngoài đồng vào lúc trời sắp mưa, nó chờ gặp lũ bạn ; có tiếng rao của người thiến lợn làm nó hoảng sợ. Tim thằng bé nhói đau, chân tay bủn rủn, dái nó co lại, quắt đi, cố gắng lẩn vào giữa bụng để được an toàn (tr. 7). Rồi có độc thoại của một người kể về hành động của một người con gái tên Tuyết, cô này đã thiến một lão già đã hiếp cô, nhưng cô lại bị người độc thoại bóp cổ và thả xác xuống sông. Sau đó có rất nhiều trang nói về những ám ảnh, những hoang tưởng và những giấc mơ của Chung ở cơ quan. Cuối cùng Chung kể rằng người bạn gái của anh ta đã chết vì ngã xuống sông. Phải ráp lại tất cả những đoạn trên đây mới thấy rõ tâm bệnh của nhân vật Chung.

Ngoài ra, kỳ ảo cũng nảy sinh từ những ám ảnh dai dẳng nơi anh em Thắng, đó là tiếng mọt trong ngôi nhà cổ :

Thắng đang ở nhà cha mẹ vợ. Đột nhiên Thắng lặng đi, anh nghe tiếng mọt từ phía Linh Nham vọng lại. Tiếng mọt cồn cào nghiến ngấu… (tr. 286)

Sơn đang ngồi với Hà ở sân vận động. Tiếng mọt mênh mông, dai dẳng, nghiến ngấu làm da thịt Sơn ngứa ngáy, bứt rứt (tr. 291).

Còn đối với Kỷ ở trong ngôi nhà thì : Tiếng mọt mênh mông lúc rào lên khi lắng xuống nhưng không tắt, nó làm Kỷ ngứa ran, ngứa từ trong tim ngứa ra, ngứa khắp các mạch máu, tế bào, tóc cũng ngứa. (tr. 360)

Phải chăng tiếng mọt là tiếng gọi của tổ tiên, của những người chết đã có công xây dựng ngôi nhà cổ ?

Những uẩn khúc tâm lý

Đời sống nội tâm của các nhân vật với những giấc mơ, ám ảnh, hoan tưởng tiết lộ những vấn đề tâm lý của họ. Họ có thể sống trong một tâm trạng bứt rứt, hoặc đâm ra sợ hãi, một sự sợ hãi không có lối thoát, để rồi sau cùng họ hóa điên. Đó là hậu quả của cái mà phân tâm học gọi là phức cảm.

Trong truyện Người Đi Vắng có ba loại phức cảm : phức cảm tự ti (complexe d’infériorité), phức cảm phạm tội (complexe de culpabilité) và phức cảm bị hoạn (complexe de castration).

Phức cảm tự ti là phức cảm của hai nhân vật trẻ : Hà và Sơn. Sống ở thành thị, Hà muốn gột bỏ cái gốc quê của mình, vì muốn tỏ ra mình là người thành thị, văn minh, nhưng cô cứ bị gốc quê ám ảnh. Đã nhiều lần, một đám sương mù chắn đường Hà để mắng : Đồ nhà quê ! Đám sương mù biểu tượng cho vô thức của Hà.

Sơn là người khổ nhất với cái phức cảm tự ti của mình. Sơn cũng ở nhà quê, anh đến giúp ông bà Khánh, anh muốn tự tạo cho mình một cái bề ngoài văn minh nên anh không ngần ngại nói láo, nói khoát với Hà và ông Khánh để tự tâng bốc mình. Anh khao khát được nhập bọn với đám thanh niên ở thành thị, và nhất là khao khát được thấy và chiếm hữu cái dàn máy nghe nhạc com-pắc của người láng giềng. Phức cảm tự ti nơi Sơn quá mạnh, nên anh không ngại hiểm nguy, trèo qua nhà láng giềng. Trong cơn ham muốn mù quáng, Sơn đã vô tình giết một đứa bé và đã chết trong cơn hốt hoảng chạy trốn.

Phức cảm thứ hai là phức cảm phạm tội của Cương. Cương và Hoàn cùng ở trong một đoàn kịch. Cương bị Hoàn quyến rũ, chinh phục, và có liên hệ tình dục với Hoàn, mặc dù biết Hoàn đã có chồng là Thắng. Khi Thắng mời Cương đi uống bia, Cương kín đáo nhìn Thắng dò xét : trước bộ mặt buồn chán, nhăn nhúm của Thắng, Cương nhìn Thắng rùng mình. Vậy ngay từ đầu, Cương đã ý thức về việc phạm tội của mình. Rồi khi được tin Hoàn bị tai nạn, chìm vào hôn mê, Cương bị khủng hoản tinh thần, anh thật sự cảm thấy mình phạm tội vì đã dan díu với Hoàn. Từ lúc ở viện về Cương thờ thẩn, như người mất hồn. Một nỗi lo lắng ám ảnh Cương mỗi khi nhớ lại thái độ của Thắng (tr. 184). Cương sợ Thắng biết. Bên ngoài dãy nhà của đoàn, có cái hàng rào và một con ngựa đeo cái chuông, đây là nơi mà trước kia Hoàn và Cương thường ra ngồi cạnh nhau. Giờ đây Cương bị Hoàn ám ảnh nên ra đấy ngồi. Có lần Cương nằm mơ thấy một người lạ mặt dẫn Hoàn đến, đẩy Hoàn ngã xuống và nói : Nó bị tội thì ta đánh, ngươi đừng có can (tr. 113). Người lạ mặt biết rõ cả hai đều phạm tội. Dần dà con người Cương không còn bình thường nữa, cứ lặp đi lặp lại với mọi người cái câu : Đâu mà, có chuyện ấy đâu mà. Em thề. Cương bị phức cảm phạm tội dằn vặt, thế rồi anh ta leo lên con ngựa, phóng đi mất dạng.

Phức cảm thứ ba là phức cảm bị hoạn của Chung. Phức cảm này nổi bật từ đầu đến cuối truyện. Chúng ta đã thấy Chung bị người thiến lợn ám ảnh như thế nào từ thuở bé. Trong một độc thoại Chung kể đã làm tình với Tuyết. Tuyết khen bộ phận sinh dục của Chung khiến Chung nghĩ : Mẹ cha mấy lão thiến lợn thế mà hồi bé chúng nó cứ dọa thiến mình. Sao không đến đây mà nghe Tuyết khen. Sau đó Tuyết xúi Chung giết cái lão già đã hiếp Tuyết trước đây. Chung đồng ý, nhưng rốt cuộc chính Tuyết đã thiến lão già. Vô tình Tuyết đóng vai người thiến lợn đã ám ảnh Chung từ tuổi thơ. Và Chung đã bóp cổ Tuyết như muốn giết cái ám ảnh đó. Không ai biết vụ án mạng này, nhưng từ đó khủng hoản tinh thần của Chung ngày càng nặng hơn.

Theo phân tâm học, phức cảm bị hoạn là một khía cạnh của phức cảm Œdipe. Đứa bé trai giữa 3 và 5 tuổi có phức cảm Œdipe khiến nó yêu mẹ nó, muốn chiếm hữu mẹ nó và xem cha nó như tình địch. Người lớn thường hăm dọa sẽ thiến đứa bé để trừng phạt nó về một điều gì, trong trí tưởng tượng của nó, người trừng phạt phải là người cha, vì nó đã yêu mẹ. Vậy phức cảm bị hoạn đi liền với phức cảm Œdipe. Khi đứa bé trở thành người lớn, sự yêu thích người khác phái làm cho phức cảm Œdipe giảm dần rồi biến đi. Trường hợp của Chung là trường hợp một phức cảm bị hoạn không được giải quyết ở tuổi người lớn. Về phương diện tâm lý, Chung vẫn là một đứa bé, ám ảnh và sợ hãi làm cho Chung hóa điên.

Bên cạnh những phức cảm trên đây, vấn đề ham muốn nhục dục cũng nổi bật trong truyện, đặc biệt là ham muốn của người nữ. Hoàn, Phượng, Tuyết là những người nữ đầy ham muốn, và không ngần ngại nói đến sự ham muốn của mình một cách táo bạo, không chút giữ gìn. Tuyết khen bộ phận sinh dục của Chung, như đã nói trên. Phượng thì sau khi Hoàn bị tai nạn, cô liền thay thế Hoàn bên cạnh Cương, Phượng thẳng tay chê khả năng làm tình của Cương. Hãy xem mẩu đối thoại sau đây giữa Phượng và Cương : – Loại tay như anh, khoản ấy yếu lắm (…) Từ hôm qua, hai lần, thua cả hai lại còn. – Anh chưa quen… với lại chúng nó bảo như thế nào ấy nhỉ… Ờ, chưa đến chợ đã hết tiền phải không nhỉ ? – Không biết nhục lại còn cười (tr. 189).

Còn Hoàn trước khi bị tai nạn đã chinh phục Cương về tình dục và khẳng định với Cương : Anh chưa biết đâu, em ít đòi hỏi nhưng mà nếu đã làm em cũng mãnh liệt chả kém ai (tr. 115).

Năm 1966, tiểu thuyết Vòng Tay Học Trò của Nguyễn Thị Hoàng ra mắt độc giả ở miền Nam đã gây xôn xao không ít. Người ta chưa từng thấy một cô giáo ngỡ ngàng, rạo rực trước cậu học trò của mình, chỉ vì ngửi thấy cái mùi thơm từ chiếc áo len của cậu con trai, thấy một khoảng da bụng và cổ chân của cậu ta. Khướu giác và thị giác đã làm nảy sinh ham muốn nơi cô giáo Trâm, và ham muốn ngừng lại đấy. Nhưng cuốn truyện đã gây nên nhiều sự phê phán, vì xã hội miền Nam lúc bấy giờ hãy còn kỷ cương, còn nhiều cấm kỵ.

Giờ đây, trong một xã hội vào cuối thế kỷ 20, đối với những người phụ nữ trong truyện của Nguyễn Bình Phương, không còn những cấm kỵ, đạo đức truyền thống gì nữa, họ không ngần ngại khẳng định những đòi hỏi nhục dục của họ, họ tự do ngoại tình, tự do liên hệ tình dục. Một cách táo bạo, không thẹn thùng che dấu, người phụ nữ đã nói lên dâm tính của mình. Sự kiện này cho thấy xã hội đã thay đổi quá nhiều.

Những người đi vắng

Cuối cùng, các nhân vật đều là những người đi vắng. Thắng và Hoàn tuy là vợ chồng, nhưng người này đi vắng đối với người kia. Hoàn than với Cương : Lúc nào Thắng cũng âm thầm nuốt tất cả mọi thứ vào người không chịu nhả ra cái gì… Bí ẩn đến khó chịu (tr. 31). Còn Thắng thì nghĩ Hoàn là tảng đá khép kín, không có cửa. Và tình trạng hôn mê của Hoàn là một sự đi vắng vĩnh viễn đối với mọi người. Về phần Thắng vẫn làm việc đều đều ở cơ quan, vẫn sống chung với bên nhà vợ, vẫn ân cần với các em Kỷ, Sơn, Yến ; nhưng trước câu hỏi đột ngột của Thư : Thế  từ trước đến nay anh làm gì ? Thắng sững sờ, không nhớ trong bao nhiêu năm đã làm gì. Vậy bằng một cách nào đó Thắng đã đi vắng.

Trong ngôi nhà cổ còn lại bốn người đàn ông : cụ Điển, Ông Điều, lão Bính bên láng giềng thường qua chơi và Kỷ. Trong bốn người hết ba người đi vắng : cụ Điểu và lão Bính suốt ngày kể chuyện xưa, cãi vã nhau ; họ đi quá xa vào quá khứ, đóng cả vai Đội Cấn và Lương Lập Nham, họ bị cắt rời với hiện tại. Ông Điều biến thành một pho tượng, ông ngồi im lìm, đôi mắt nhìn vào hư không, ông cũng bị cắt đứt với hiện tại, ông đi vắng.

Yến tuy hiện diện thường xuyên bên giường của Hoàn, nhưng cô mê mải đọc truyện, dửng dưng, lạnh lùng với những người xung quanh. Lại thêm Yến có cái tật rảy cồn khắp nơi, mùi cồn quá mạnh khiến mọi người khó chịu bỏ đi. Yến ẩn núp sau các cuốn tiểu thuyết và mùi cồn để đi vắng.

Cương rời xa mọi người, Cương đi vắng vì mặc cảm phạm tội. Và tâm bệnh của Chung cũng là một sự đi vắng, đi vắng không trở về.

Thế giới truyện Người Đi Vắng của Nguyễn Bình Phương là một thế giới ảo. Cái ảo lan tràn trong đời sống thực tế, xâm chiếm cái thực dưới hình thức giấc mơ, độc thoại, hoang tưởng, v.v… Nhân vật dần dần trôi vào cái ảo, như Yến và Sơn được xe cứu thương chở vào một con đường vô tận, Cương cởi con ngựa đi vào nơi vô định, ông Khánh từ giã vợ con đi vào giấc mơ… Chi tiết kỳ ảo dồn dập quá nhiều, như trong truyện Những đứa trẻ chết già, khiến người đọc phải đóng vai trò người điều tra để theo dõi từng nhân vật.

Kỳ ảo của Nguyễn Bình Phương không gây áy náy cho người đọc như những truyện kỳ ảo của Hoffmann, Guy de Maupassant hay Prosper Mérimée, mặc dù có cảnh bãi tha ma, có những hiện tượng lạ lùng như tiếng mọt trong ngôi nhà cổ mà từ xa nhân vật nghe thấy, như khúc thịt rướm máu trong hầm móng của ngôi nhà. Những nhân vật trong thế giới kỳ ảo của Nguyễn Bình Phương là những con người cô đơn, không giao tiếp được với những kẻ khác, vì họ bị cầm tù trong nội tâm của họ và bị vô thức khống chế. Nói một cách khác, kỳ ảo của Nguyễn Bình Phương trong truyện Người Đi Vắng là một nghệ thuật nhằm khai triển khía cạnh phân tâm học của cốt truyện, bằng cách làm nổi bật vô thức của con người và cho vô thức một tiếng nói.

 

 

 

 

 

 

 

 

NHỮNG NHÂN VẬT ĐI VẮNG

CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

 

Năm 1994, giữa lúc ở hải ngoại Trần Vũ cho đăng truyện Giấc Mơ Thổ thì trong nước Nguyễn Bình Phương có tác phẩm Những Đứa Trẻ Chết Già ra mắt độc giả. Cả hai nhà văn đều sinh vào những năm 60, cả hai đều có một nghệ thuật mang dấu ấn riêng để xây dựng một thế giới kỳ ảo. Không hẹn mà cả hai gặp nhau trong việc tìm tòi và cố gắng đi xa trong một thể loại đòi hỏi nhiều tưởng tượng.

Riêng Nguyễn Bình Phương, từ tác phẩm này đến tác phẩm khác, tác giả dường như muốn đi xa trong việc thăm dò vô thức của con người. Và kỳ ảo là hình thức thích hợp nhất để đưa người đọc vào cái thế giới bí ẩn của vô thức. Truyện Người Đi Vắng xuất bản năm 1999 là một trong những tác phẩm được sáng tạo theo cách thức đó.

Người Đi Vắng là truyện một gia đình trong một làng quê, gồm ba thế hệ : người ông là cụ Điển, người cha là ông Điều và mấy chị em : Muôn, Thắng, Kỷ, Sơn và Yến. Vào đầu truyện có cảnh ngày giỗ mẹ với đông đủ mấy chị em. Muôn là chị cả, lấy chồng xa, Thắng làm công chức trong một cơ quan, có vợ là Hoàn, Thắng ở bên nhà cha mẹ vợ là ông bà Khánh, tại thành phố Thái Nguyên, Hoàn là một văn công, tức một diễn viên trong một đoàn kịch, Kỷ là người lo mọi việc trong ngôi nhà cổ, Sơn sống lông bông, chưa ổn định, Yến học sư phạm. Gia đình này là trung tâm của truyện. Xung quanh gia đình, ngoài ông bà Khánh, có những nhân vật như lão Bính ở cạnh nhà cụ Điển, lúc bé, lão là bạn chăn trâu với ông Điều, Cương, Thư và Phượng là bạn đồng nghiệp của Hoàn, Chung, bạn đồng nghiệp của Thắng và Hà, một cô gái trẻ vừa đến làm việc ở văn phòng Thắng.

Vợ chồng Thắng dần dần xa lạ với nhau. Hoàn ngoại tình với Cương. Một buổi sáng, trong khi Cương đi mua thức ăn, thì Hoàn, thay vì chờ Cương trở vể, bỗng nhiên ra đường phóng xe chay nhanh, bị tai nạn. Được đưa vào bệnh viện, Hoàn chìm vào một cơn hôn mê dài. Tai nạn này làm đảo lộn cuộc sống của mọi người. Thắng buồn rầu lo lắng, Yến vào viện giúp đỡ bà Khánh săn sóc Hoàn, Sơn đến nhà ông bà Khánh giúp công việc lặt vặt. Sơn quanh quẩn bên ông Khánh nhưng lòng trí bị thu hút bởi tiếng nhạc bên láng giềng. Sơn ao ước thấy tận mắt dàn máy com-pắc nghe nhạc của vợ chồng người láng giềng. Trước tình trạng hôn mê không thay đổi của Hoàn, Thắng quyết định đưa Hoàn về nhà. Yến cũng về theo, cô luôn luôn ngồi bên giường Hoàn với một cuốn truyện. Cương đến thăm Hoàn, thấy mặt mày Hoàn hốc hác, đôi mắt vô thần, Cương đâm ra khiếp sợ, từ đó anh dần dần xa mọi người và trôi vào cơn hoan tưởng. Thắng một phần buồn về tình trạng vô phương cứu chữa của Hoàn, phần phải chịu đựng thái độ bất bình thường của Chung ở cơ quan, anh này bị một người thiến lợn ám ảnh từ thuở bé đến mức trở nên điên. Hà làm quen với Sơn, cả hai bắt đầu gần gũi nhau, Hà quyến luyến Sơn, nhưng Sơn có vẻ thiếu tha thiết. Trong khi đó ngôi nhà cụ Điển bị mọt nhặm gắm lâu ngày có khuynh hướng sụp đổ nay mai, cho nên Muôn và Thắng đóng góp vào việc xây lại ngôi nhà, Kỷ là người điều khiển việc xây cất. Xung quanh ngôi nhà cũ, Kỷ cho thợ đào móng để ngôi nhà mới được rộng hơn. Cụ Điển thì chống việc bỏ ngôi nhà cũ, cụ trù nhiều điều xui xẻo cho cái nhà mới. Trong thời gian này, Thắng cảm thấy lẻ loi, có vợ cũng như không ; Thư lại tìm cách đến gần Thắng, thế là hai người có liên hệ tình dục với nhau. Trong khi Kỷ hì hục đào móng với nhóm thợ thì những điều nói gở của cụ Điển trở thành sự thực : một hiện tượng kỳ lạ xảy ra : trong hầm móng có một khúc thịt lớn dần, bổ nó với cái cuốc thì có máu trào ra, hầm móng đã đào sâu được một thước thì bỗng bị lấp đầy, bằng phẳng như cũ. Cụ Điển bèn bỏ nhà ra đi.

Phần Sơn, khi sắp sửa trở về nhà để giúp Kỷ, theo lời khuyên của Thắng, thì bất ngờ Sơn thấy vợ chồng người láng giềng khóa cổng, lên xe đi. Sơn trở vào nhà ông Khánh, lên ban công, thấy cửa sổ láng giềng hé mở, cơn cám dỗ quá mạnh, Sơn bèn lấy một tấm ván bắt ngang từ ban công qua cửa sổ. Phải vất vả lắm Sơn mới vào được bên trong ngôi nhà, quờ quạng mãi bất ngờ anh ta thấy một đứa bé, nó hét lên, Sơn vụt bịt chặt miệng nó, và rủi ro đứa bé chết. Sơn hoảng hốt, trở lại tấm ván để trở về bên nhà ông Khánh nhưng anh ta sẩy chân ngã xuống mặt đất và chết ngay.

 

Lối dựng truyện

Truyện Người Đi Vắng không được chia ra thành chương, truyện cứ liên miên trôi qua như một dòng sông, đi từ nhân vật này đến nhân vật khác, làm như người đọc được đưa vào một giấc mơ dài. Cũng như trong tác phẩm Những Đứa Trẻ Chết Già, trong Người Đi Vắng cũng có hai mạch truyện được ghép song song với nhau. Cốt truyện được trình bày bên cạnh một truyện lịch sử : truyện khởi binh của Đội Cấn ở Thái Nguyên, vào năm 1917-1918. Truyện lịch sử này có liên hệ gì với truyện chính vừa kể trên không ? Trong Những Đứa Trẻ Chết Già, liên hệ giữa hai mạch truyện là liên hệ gia đình. Ở đây liên hệ giữa hai mạch truyện có thể nói là liên hệ địa lý : cả hai truyện đều xảy ra ở Thái Nguyên, cái đền Xương Rồng là nơi có cuộc giao tranh giữa quân Pháp và nghĩa quân của Đội Cấn khi xưa, đã hiện diện trong truyện : khi Hoàn phóng xe nhanh cô đã vượt qua cái nơi gần đền Xương Rồng, còn Thư vào đền, thắp hương nhìn pho tượng lạnh lùng và tưởng tượng một cảnh rước dâu khi xưa. Cảnh ngọn đồi Đội Cấn vẫn thấp thoáng trong truyện.

Trong mạch truyện 2, có hai nhân vật chính là Đội Cấn và Lương Lập Nham. Đội Cấn là Đại Đô đốc, phất cờ khởi nghĩa cho Thái Nguyên Quang Phục Quân, Ông vào đánh đồn lính khố xanh, giải thoát Lương Lập Nham và các tù nhân. Ông chống cự quân Pháp trong năm ngày. Nhưng Đội Cấn không làm nên việc lớn nếu không có Lương Lập Nham bên cạnh. Lập Nham là người đi nhiều, hiểu nhiều, có chiến lược, được tôn làm quân sư. Mặc dù Đội Cấn và Lương Lập Nham đồng ý chí tranh đấu, nhưng giữa hai người có sự xa cách vì một người phụ nữ, người này được Lập Nham huấn luyện tinh thần, và vì chính nghĩa đã nhận làm vợ Đội Cấn, trong khi đó Lập Nham yêu thầm cô ta. Truyện kết thúc bằng sự thất bại của cuộc khởi binh và cái chết dũng cảm của Lập Nham và Đội Cấn.

Cả hai mạch truyện đều kết thúc bằng sự thất bại, sự sụp đổ và cái chết.

 

Thế giới kỳ ảo    

Trong Người Đi Vắng thế giới thực và thế giới ảo xen kẽ nhau. Có những giấc mơ đi xa cốt truyện, khiến người đọc không biết kẻ lên tiếng là ai. Chẳng hạn tiếng nói người chị ru em ngoài bãi tha ma, hoặc từ nghĩa địa Dốc Lim, một người xưng tôi kể chuyện về bố mẹ mình, hoặc người đàn bà không mặt đối thoại với người chồng bạc tình mà cuối cùng bà ta giết, rồi biến mất. Còn chị Ngãi, thằng Cu và Lệ bỗng dưng không biết từ đâu xuất hiện. Chị Ngãi nhắc đến cây nhãn, phải chăng cây nhãn trong vườn nhà cụ Điển ? Và như thế chị Ngãi thuộc dòng họ cụ Điển ?

Có nhiều nhân vật nằm mơ : Thắng, ông Khánh, ngay cả Hoàn trong hôn mê cũng có những giấc mơ. Giấc mơ lan tràn khắp nơi. Ngay trong văn phòng của Thắng, cả ba nhân vật đều có một giấc mơ riêng : Hà mơ thấy đang chạy dọc dãy phố vắng người, gặp đám sương mù hỏi nó : « Thế nào con nhà quê ? ». Chung thì nằm mơ thấy mình nằm xuống đống rơm và nghe người cha nói : « Không bàn cãi gì nữa, tôi bảo thiến là thiến… Đừng có lải nhải, tôi quyết rồi. Thiến cha nó đi cho rảnh nợ. » Chung co rúm người lại, hai tay bưng chặt hạ bộ (tr. 217). Còn Thắng mơ thấy mình trong một cảnh chiến tranh : có tiếng thét, người chạy, đại liên nổ.

Lại có một nhân vật nằm mơ bốn lần, lần nào cũng kêu mình bị vu oan, mặc dù nhân vật nhìn nhận đã bóp cổ một người. Phải chăng nhân vật này là ông Điều, bố của Thắng ? Phải chăng vì ám ảnh đó mà ông trở nên một người suốt ngày ngồi bất động, với cái nhìn vô cảm ?

Trong truyện, thế giới ảo mênh mông, choán ngợp. Có lúc phải ráp lại những đoạn ảo và thực xa rời nhau để hiểu một nhân vật. Chẳng hạn nhân vật Chung. Vào đầu truyện là một đứa bé đi lang thang ngoài đồng vào lúc trời sắp mưa, nó chờ gặp lũ bạn ; có tiếng rao của người thiến lợn làm nó hoảng sợ. Tim thằng bé nhói đau, chân tay bủn rủn, dái nó co lại, quắt đi, cố gắng lẩn vào giữa bụng để được an toàn (tr. 7). Rồi có độc thoại của một người kể về hành động của một người con gái tên Tuyết, cô này đã thiến một lão già đã hiếp cô, nhưng cô lại bị người độc thoại bóp cổ và thả xác xuống sông. Sau đó có rất nhiều trang nói về những ám ảnh, những hoang tưởng và những giấc mơ của Chung ở cơ quan. Cuối cùng Chung kể rằng người bạn gái của anh ta đã chết vì ngã xuống sông. Phải ráp lại tất cả những đoạn trên đây mới thấy rõ tâm bệnh của nhân vật Chung.

Ngoài ra, kỳ ảo cũng nảy sinh từ những ám ảnh dai dẳng nơi anh em Thắng, đó là tiếng mọt trong ngôi nhà cổ :

Thắng đang ở nhà cha mẹ vợ. Đột nhiên Thắng lặng đi, anh nghe tiếng mọt từ phía Linh Nham vọng lại. Tiếng mọt cồn cào nghiến ngấu… (tr. 286)

Sơn đang ngồi với Hà ở sân vận động. Tiếng mọt mênh mông, dai dẳng, nghiến ngấu làm da thịt Sơn ngứa ngáy, bứt rứt (tr. 291).

Còn đối với Kỷ ở trong ngôi nhà thì : Tiếng mọt mênh mông lúc rào lên khi lắng xuống nhưng không tắt, nó làm Kỷ ngứa ran, ngứa từ trong tim ngứa ra, ngứa khắp các mạch máu, tế bào, tóc cũng ngứa. (tr. 360)

Phải chăng tiếng mọt là tiếng gọi của tổ tiên, của những người chết đã có công xây dựng ngôi nhà cổ ?

 

Những uẩn khúc tâm lý

         Đời sống nội tâm của các nhân vật với những giấc mơ, ám ảnh, hoan tưởng tiết lộ những vấn đề tâm lý của họ. Họ có thể sống trong một tâm trạng bứt rứt, hoặc đâm ra sợ hãi, một sự sợ hãi không có lối thoát, để rồi sau cùng họ hóa điên. Đó là hậu quả của cái mà phân tâm học gọi là phức cảm.

Trong truyện Người Đi Vắng có ba loại phức cảm : phức cảm tự ti (complexe d’infériorité), phức cảm phạm tội (complexe de culpabilité) và phức cảm bị hoạn (complexe de castration).

Phức cảm tự ti là phức cảm của hai nhân vật trẻ : Hà và Sơn. Sống ở thành thị, Hà muốn gột bỏ cái gốc quê của mình, vì muốn tỏ ra mình là người thành thị, văn minh, nhưng cô cứ bị gốc quê ám ảnh. Đã nhiều lần, một đám sương mù chắn đường Hà để mắng : Đồ nhà quê ! Đám sương mù biểu tượng cho vô thức của Hà.

Sơn là người khổ nhất với cái phức cảm tự ti của mình. Sơn cũng ở nhà quê, anh đến giúp ông bà Khánh, anh muốn tự tạo cho mình một cái bề ngoài văn minh nên anh không ngần ngại nói láo, nói khoát với Hà và ông Khánh để tự tâng bốc mình. Anh khao khát được nhập bọn với đám thanh niên ở thành thị, và nhất là khao khát được thấy và chiếm hữu cái dàn máy nghe nhạc com-pắc của người láng giềng. Phức cảm tự ti nơi Sơn quá mạnh, nên anh không ngại hiểm nguy, trèo qua nhà láng giềng. Trong cơn ham muốn mù quáng, Sơn đã vô tình giết một đứa bé và đã chết trong cơn hốt hoảng chạy trốn.

Phức cảm thứ hai là phức cảm phạm tội của Cương. Cương và Hoàn cùng ở trong một đoàn kịch. Cương bị Hoàn quyến rũ, chinh phục, và có liên hệ tình dục với Hoàn, mặc dù biết Hoàn đã có chồng là Thắng. Khi Thắng mời Cương đi uống bia, Cương kín đáo nhìn Thắng dò xét : trước bộ mặt buồn chán, nhăn nhúm của Thắng, Cương nhìn Thắng rùng mình. Vậy ngay từ đầu, Cương đã ý thức về việc phạm tội của mình. Rồi khi được tin Hoàn bị tai nạn, chìm vào hôn mê, Cương bị khủng hoản tinh thần, anh thật sự cảm thấy mình phạm tội vì đã dan díu với Hoàn. Từ lúc ở viện về Cương thờ thẩn, như người mất hồn. Một nỗi lo lắng ám ảnh Cương mỗi khi nhớ lại thái độ của Thắng (tr. 184). Cương sợ Thắng biết. Bên ngoài dãy nhà của đoàn, có cái hàng rào và một con ngựa đeo cái chuông, đây là nơi mà trước kia Hoàn và Cương thường ra ngồi cạnh nhau. Giờ đây Cương bị Hoàn ám ảnh nên ra đấy ngồi. Có lần Cương nằm mơ thấy một người lạ mặt dẫn Hoàn đến, đẩy Hoàn ngã xuống và nói : Nó bị tội thì ta đánh, ngươi đừng có can (tr. 113). Người lạ mặt biết rõ cả hai đều phạm tội. Dần dà con người Cương không còn bình thường nữa, cứ lặp đi lặp lại với mọi người cái câu : Đâu mà, có chuyện ấy đâu mà. Em thề. Cương bị phức cảm phạm tội dằn vặt, thế rồi anh ta leo lên con ngựa, phóng đi mất dạng.

Phức cảm thứ ba là phức cảm bị hoạn của Chung. Phức cảm này nổi bật từ đầu đến cuối truyện. Chúng ta đã thấy Chung bị người thiến lợn ám ảnh như thế nào từ thuở bé. Trong một độc thoại Chung kể đã làm tình với Tuyết. Tuyết khen bộ phận sinh dục của Chung khiến Chung nghĩ : Mẹ cha mấy lão thiến lợn thế mà hồi bé chúng nó cứ dọa thiến mình. Sao không đến đây mà nghe Tuyết khen. Sau đó Tuyết xúi Chung giết cái lão già đã hiếp Tuyết trước đây. Chung đồng ý, nhưng rốt cuộc chính Tuyết đã thiến lão già. Vô tình Tuyết đóng vai người thiến lợn đã ám ảnh Chung từ tuổi thơ. Và Chung đã bóp cổ Tuyết như muốn giết cái ám ảnh đó. Không ai biết vụ án mạng này, nhưng từ đó khủng hoản tinh thần của Chung ngày càng nặng hơn.

Theo phân tâm học, phức cảm bị hoạn là một khía cạnh của phức cảm Œdipe. Đứa bé trai giữa 3 và 5 tuổi có phức cảm Œdipe khiến nó yêu mẹ nó, muốn chiếm hữu mẹ nó và xem cha nó như tình địch. Người lớn thường hăm dọa sẽ thiến đứa bé để trừng phạt nó về một điều gì, trong trí tưởng tượng của nó, người trừng phạt phải là người cha, vì nó đã yêu mẹ. Vậy phức cảm bị hoạn đi liền với phức cảm Œdipe. Khi đứa bé trở thành người lớn, sự yêu thích người khác phái làm cho phức cảm Œdipe giảm dần rồi biến đi. Trường hợp của Chung là trường hợp một phức cảm bị hoạn không được giải quyết ở tuổi người lớn. Về phương diện tâm lý, Chung vẫn là một đứa bé, ám ảnh và sợ hãi làm cho Chung hóa điên.

Bên cạnh những phức cảm trên đây, vấn đề ham muốn nhục dục cũng nổi bật trong truyện, đặc biệt là ham muốn của người nữ. Hoàn, Phượng, Tuyết là những người nữ đầy ham muốn, và không ngần ngại nói đến sự ham muốn của mình một cách táo bạo, không chút giữ gìn. Tuyết khen bộ phận sinh dục của Chung, như đã nói trên. Phượng thì sau khi Hoàn bị tai nạn, cô liền thay thế Hoàn bên cạnh Cương, Phượng thẳng tay chê khả năng làm tình của Cương. Hãy xem mẩu đối thoại sau đây giữa Phượng và Cương : – Loại tay như anh, khoản ấy yếu lắm (…) Từ hôm qua, hai lần, thua cả hai lại còn. – Anh chưa quen… với lại chúng nó bảo như thế nào ấy nhỉ… Ờ, chưa đến chợ đã hết tiền phải không nhỉ ? – Không biết nhục lại còn cười (tr. 189).

Còn Hoàn trước khi bị tai nạn đã chinh phục Cương về tình dục và khẳng định với Cương : Anh chưa biết đâu, em ít đòi hỏi nhưng mà nếu đã làm em cũng mãnh liệt chả kém ai (tr. 115).

Năm 1966, tiểu thuyết Vòng Tay Học Trò của Nguyễn Thị Hoàng ra mắt độc giả ở miền Nam đã gây xôn xao không ít. Người ta chưa từng thấy một cô giáo ngỡ ngàng, rạo rực trước cậu học trò của mình, chỉ vì ngửi thấy cái mùi thơm từ chiếc áo len của cậu con trai, thấy một khoảng da bụng và cổ chân của cậu ta. Khướu giác và thị giác đã làm nảy sinh ham muốn nơi cô giáo Trâm, và ham muốn ngừng lại đấy. Nhưng cuốn truyện đã gây nên nhiều sự phê phán, vì xã hội miền Nam lúc bấy giờ hãy còn kỷ cương, còn nhiều cấm kỵ.

Giờ đây, trong một xã hội vào cuối thế kỷ 20, đối với những người phụ nữ trong truyện của Nguyễn Bình Phương, không còn những cấm kỵ, đạo đức truyền thống gì nữa, họ không ngần ngại khẳng định những đòi hỏi nhục dục của họ, họ tự do ngoại tình, tự do liên hệ tình dục. Một cách táo bạo, không thẹn thùng che dấu, người phụ nữ đã nói lên dâm tính của mình. Sự kiện này cho thấy xã hội đã thay đổi quá nhiều.

 

Những người đi vắng

Cuối cùng, các nhân vật đều là những người đi vắng. Thắng và Hoàn tuy là vợ chồng, nhưng người này đi vắng đối với người kia. Hoàn than với Cương : Lúc nào Thắng cũng âm thầm nuốt tất cả mọi thứ vào người không chịu nhả ra cái gì… Bí ẩn đến khó chịu (tr. 31). Còn Thắng thì nghĩ Hoàn là tảng đá khép kín, không có cửa. Và tình trạng hôn mê của Hoàn là một sự đi vắng vĩnh viễn đối với mọi người. Về phần Thắng vẫn làm việc đều đều ở cơ quan, vẫn sống chung với bên nhà vợ, vẫn ân cần với các em Kỷ, Sơn, Yến ; nhưng trước câu hỏi đột ngột của Thư : Thế  từ trước đến nay anh làm gì ? Thắng sững sờ, không nhớ trong bao nhiêu năm đã làm gì. Vậy bằng một cách nào đó Thắng đã đi vắng.

Trong ngôi nhà cổ còn lại bốn người đàn ông : cụ Điển, Ông Điều, lão Bính bên láng giềng thường qua chơi và Kỷ. Trong bốn người hết ba người đi vắng : cụ Điểu và lão Bính suốt ngày kể chuyện xưa, cãi vã nhau ; họ đi quá xa vào quá khứ, đóng cả vai Đội Cấn và Lương Lập Nham, họ bị cắt rời với hiện tại. Ông Điều biến thành một pho tượng, ông ngồi im lìm, đôi mắt nhìn vào hư không, ông cũng bị cắt đứt với hiện tại, ông đi vắng.

Yến tuy hiện diện thường xuyên bên giường của Hoàn, nhưng cô mê mải đọc truyện, dửng dưng, lạnh lùng với những người xung quanh. Lại thêm Yến có cái tật rảy cồn khắp nơi, mùi cồn quá mạnh khiến mọi người khó chịu bỏ đi. Yến ẩn núp sau các cuốn tiểu thuyết và mùi cồn để đi vắng.

Cương rời xa mọi người, Cương đi vắng vì mặc cảm phạm tội. Và tâm bệnh của Chung cũng là một sự đi vắng, đi vắng không trở về.

Thế giới truyện Người Đi Vắng của Nguyễn Bình Phương là một thế giới ảo. Cái ảo lan tràn trong đời sống thực tế, xâm chiếm cái thực dưới hình thức giấc mơ, độc thoại, hoang tưởng, v.v… Nhân vật dần dần trôi vào cái ảo, như Yến và Sơn được xe cứu thương chở vào một con đường vô tận, Cương cởi con ngựa đi vào nơi vô định, ông Khánh từ giã vợ con đi vào giấc mơ… Chi tiết kỳ ảo dồn dập quá nhiều, như trong truyện Những đứa trẻ chết già, khiến người đọc phải đóng vai trò người điều tra để theo dõi từng nhân vật.

Kỳ ảo của Nguyễn Bình Phương không gây áy náy cho người đọc như những truyện kỳ ảo của Hoffmann, Guy de Maupassant hay Prosper Mérimée, mặc dù có cảnh bãi tha ma, có những hiện tượng lạ lùng như tiếng mọt trong ngôi nhà cổ mà từ xa nhân vật nghe thấy, như khúc thịt rướm máu trong hầm móng của ngôi nhà. Những nhân vật trong thế giới kỳ ảo của Nguyễn Bình Phương là những con người cô đơn, không giao tiếp được với những kẻ khác, vì họ bị cầm tù trong nội tâm của họ và bị vô thức khống chế. Nói một cách khác, kỳ ảo của Nguyễn Bình Phương trong truyện Người Đi Vắng là một nghệ thuật nhằm khai triển khía cạnh phân tâm học của cốt truyện, bằng cách làm nổi bật vô thức của con người và cho vô thức một tiếng nói.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements