THƯ TÌNH VIẾT TỪ BỒ ĐÀO NHA

 

Năm 1669, một chủ tiệm sách ở Paris, ông Claude Barbin, cho xuất bản một cuốn sách mỏng tựa đề : Những Lá Thư Bồ Đào Nha dịch sang tiếng Pháp (Lettres portugaises traduites en français), không có tên tác giả, cũng không có tên dịch giả. Cuốn sách gồm năm lá thư tình của một nữ tu ở Bồ Đào Nha. Người nữ tu bị một sĩ quan người Pháp thuộc dòng dõi quý tộc quyến rũ rồi bỏ rơi khi ông ta trở về Pháp. Người nữ tu viết năm lá thư cho kẻ bạc tình. Những Lá Thư Bồ Đào Nha được vô số độc giả lúc bấy giờ nhiệt liệt yêu thích. Tác phẩm không có tên tác giả càng làm tăng tính lạ lùng, huyền bí của nó. Người ta tự hỏi người nữ tu nào đây ? Và người đàn ông quý tộc kia là ai ?

Tình yêu của người nữ tu trong năm lá thư khi thì quá nồng nàn, say đắm, khi thì quá tuyệt vọng để đi đến việc chấp nhận một tình yêu không lối thoát và người nữ tu phải chịu xa người yêu. Lời lẽ trong các lá thư quá thật đến nỗi về sau văn hào Stendhal (1783-1842), cũng như nhiều người khác, không chút nghi ngờ mà tin rằng đây là những lá thư của một người nữ tu có thật. Phải chờ ba thế kỷ nghiên cứu, tìm tòi người ta mới chắc rằng Những Lá Thư Bồ Đào Nha là do tử tước de Guilleragues viết. De Guilleragues sinh năm 1628 ở Bordeaux, học luật xong, ông trở thành thư ký của hoàng thân de Conti, sau đó ông làm thư ký nội các của vua năm 1669, rồi ông được bổ nhiệm đại sứ ở Thổ Nhĩ Kỳ, năm 1677. Ông mất ở đấy năm 1685.

Lý do thành công của Những Lá Thư Bồ Đào Nha

Vào nửa đầu thế kỷ 17 ở Pháp, người ta không ngừng in ra những tập thư tín, kiểu như : Lettres amoureuses et morales des beaux esprits de ce temps (Thư về tình yêu và đạo đức của những tâm hồn cao đẹp thời nay) của François de Rosset, năm 1612. Cách trình bày những tập thư tín đó không theo một thứ tự nào, có sự trộn lẫn những lá thư có mục đích an ủi, tỏ tình, cám ơn hay khen ngợi. Điều quan trọng không phải là nội dung lá thư, mà chính là tài hùng biện, sức thuyết phục của người viết. Cho nên trước khi Những Lá Thư Bồ Đào Nha ra đời, thì thư tín được quan niệm như một cách viết điêu luyện ; tuy nhiên những xảo thuật được dùng đến không thích hợp với sự diễn đạt hồn nhiên của cảm xúc. Lại nữa những lá thư truyền thống không có tính hư cấu và không phải là một tổng hợp có tính mạch lạc. Và đến giữa thế kỷ 17, thư tín được xem như một lối viết thuộc về nam giới. Những thư tình truyền thống được viết theo cái mẫu thơ La tinh của nhà thơ Ovide. Điều cốt yếu không phải cách diễn đạt độc đáo một cảm xúc, mà mục đích là để mọi người rút được bài học đạo đức khi đọc các thư đó. Quan niệm này quá xa với lời lẽ nồng nhiệt của người nữ tu trong Những Lá Thư Bồ Đào Nha.

Thế nhưng trong những năm 1660-1670, có sự thay đổi sâu xa trong tâm tính của công chúng. Qua thư tín, người ta chờ đợi một lối diễn đạt tình cảm xác thực hơn, sâu đậm hơn. Do đó, khi Những Lá Thư Bồ Đào Nha ra mắt độc giả, tác phẩm đã được hoan nghênh nhiệt liệt ; kể từ nay người phụ nữ được xem như kẻ viết thư tình.

Nỗi niềm của một người nữ tu qua năm lá thư tình

Năm lá thư cho phép tạo lại trình tự thời gian và cấu trúc chặt chẽ của tác phẩm toàn diện. Người nữ tu, tên Mariane, đi từ một yêu cầu thúc hối, Hãy năng viết thư cho em, đến một nhận xét, rồi đến một tiếc nuối, một câu hỏi và cuối cùng đến một yêu cầu ngược lại với lá thư đầu : Em xin chàng đừng viết thư cho em nữa.

Lá thư 1

Chức năng của lá thư đầu tiên này là trình bày sự việc. Người đọc nhanh chóng đi vào trạng thái tâm hồn của người nữ tu đang yêu say đắm. Người nữ tu tôn thờ tình yêu đó đến nỗi thế giới xung quanh bị bôi xóa, thực tế biến mất, nếu trong thực tế không có người yêu. Kẻ vắng mặt được thần tượng hóa, đôi mắt của chàng đủ cho em rồi. Từ vựng của người nữ tu dùng để nói lên tâm trạng của mình làm liên tưởng đến sự tử vì đạo và đến lời cầu khẩn : em cảm thấy một thích thú nào đó khi hy sinh (đời em) cho chàng, ban ngày em gửi đến chàng nghìn lần những tiếng thở dài của em. Người nữ tu đi đến cái mức lầm lẫn bằng cách đồng nhất hóa nỗi đau khổ của mình với người đã gây ra đau khổ đó, và thích tự giam mình trong một nỗi thống khổ có tính bệnh hoạn.

Trong lá thư này, tất cả sự kiện đều được phơi bày với người đọc. Nếu nữ tu Mariane còn hy vọng người yêu quay trở lại, thì người đọc linh cảm sự trở về của người này không phải là mục đích của những lá thư, mà chính là thảm kịch xảy ra trong nội tâm, và những « nhân vật » thật sự chỉ là những tiếng nói lạc điệu của nội tâm, chúng hành hạ người nữ tu.

Lá thư 2

Lá thư này trình bày hai sự kiện có tính thời gian. Sự kiện thứ nhất chỉ rõ giai đoạn lịch sử trong đó sự việc đã xảy ra : Một người sĩ quan Pháp có lòng tốt đã nói chuyện với em sáng hôm nay về chàng, trên ba tiếng đồng hồ, người đó nói với em rằng đã có hoà bình ở Pháp. Chi tiết này ám chỉ hoà bình ký kết ở Aix-la-Chapelle tháng 5-1668. Nước Bồ Đào Nha bị Tây Ban Nha xâm chiếm, năm 1580. Pháp giúp Bồ Đào Nha khôi phục quyền độc lập, qua hoà bình Aix-la–Chapelle.

Sự kiện thứ hai liên quan đến việc trao đổi thư từ : đã sáu tháng nay em không nhận được một thư nào của chàng. So với lá thư đầu thì thư này cũng nói đến nỗi đau khổ, tuyệt vọng, trách móc, luyến tiếc tình yêu, nhưng với một chút đổi thay : Mariane bắt đầu tách rời tình yêu của cô với nhu cầu sự có mặt của người yêu. Lá thư đầu còn chất chứa một nỗi hy vọng được diễn đạt qua lời cầu khẩn đau đớn : Ước gì hôm nay giống như hôm qua ; chàng hãy đến với em. Sáu tháng sau, nỗi tuyệt vọng khiến Mariane viết : tình yêu của em không còn tùy thuộc cái cách mà chàng sẽ đối đãi với em nữa. Tình yêu càng lúc càng giống như một trải nghiệm đơn độc, như một tu luyện khổ hạnh : em không còn dùng vinh dự của em, tôn giáo của em chỉ để yêu chàng quấn quít suốt đời em.

Mariane có cái nhìn bi thảm về tình yêu. Trước hết cô đặt tình yêu của cô ở ngoài những chiều kích tầm thường. Rồi cô tự tra vấn về sự chóng tàn của những hoan lạc yêu đương và về những ảo tưởng mà hoan lạc đó đưa đến. Mariane nói lên không chút giấu giếm về tình yêu hứng dục của cô : cô thích thú, ham muốn, say mê, hưởng thụ. Nhưng để cảm thấy một cách đau đớn hơn sự chóng tàn của tình yêu đó : hưởng thụ về thể xác không đáp lại những kỳ vọng của trái tim. Sự chênh lệch giữa thể xác và tâm hồn lại đi kèm với sự mâu thuẫn trong nhận thức về thời gian. Thời gian của đôi nhân tình là những giây phút quá hạnh phúc, nhưng rồi cũng phải đi đến kết thúc, mà Mariane thì đi tìm cái tuyệt đối, cái không có kết thúc.

Người nữ tu lại quan niệm một tình yêu đặt trên nền tảng của sự cam kết hoàn toàn : em đã hiến cho chàng tất cả… Người yêu trái lại đi khắp nơi. Trong thư đầu, người đó vượt biển cả để đến sống giữa bao hoan lạc. Trong thư này, người nữ tu trách người đàn ông không chịu ở lại Bồ Đào Nha, mà lại thích những hoan lạc với những người tình mới ở Pháp.

Tất cả dường như lừa lọc người nữ tu : một người tình không xứng đáng với tình yêu của cô, những rung động của thể xác chóng qua. Những người nữ tu khác tưởng cô điên. Trong lá thư 3, Mariane sẽ đi xa hơn trong sự điên loạn, đến mức khẩn cầu cái chết.

Lá thư 3

Người nữ tu lên đến đỉnh điểm của đau đớn, của rối loạn. Lá thư đầu là tiếng kêu của niềm hy vọng : Hãy yêu em mãi mãi ! Lá thư 2 là một nhận xét chua chát : Chàng đã yêu em trong hoan lạc và bây giờ chàng không yêu em nữa. Trong thư này Mariane tỏ ra lo sợ : Chàng không bao giờ yêu em. Sự vắng mặt của người yêu được xem như một sự bỏ rơi có tính toán.

Mariane đi tìm sự thống khổ như một cái gì thay thế cho những hoan lạc đã biến mất cùng với người yêu. Cô đòi hỏi người đàn ông im lặng đó phải biến cô thành một nhân vật bi thảm, bằng cách ra lệnh cho cô chết vì yêu. Chỉ có cái chết mới chấm dứt được sự đau khổ, bằng cách thăng cao hóa nó, mà không phản bội lý tưởng : một kết thúc bi thảm sẽ buộc chàng thường nhớ đến em

Lá thư 4

Lá thư này tạo nên những khoảng cách. Trước hết không gian được mở rộng. Người đọc rời khỏi căn phòng ngột ngạt của Mariane, cái nơi làm ẩn dụ cho sự hành xác vì tình yêu vắng bóng. Nhiều chân trời hiện lên : vương quốc Algarve, ở phía nam Bồ Đào Nha, đại dương chàng đã vượt qua, nước Pháp nơi mà có lẽ chàng đang yêu một người khác, Mertola, thành phố bên cạnh có thể thấy từ ban công, trên ban công này Mariane lần đầu tiên phát hiện người sĩ quan đẹp trai. Việc trở lại những nơi này, những nơi mà tình yêu say đắm đã chớm nở, mặc dù nó làm cho người nữ tu khóc sướt mướt, nó tương ứng với một tâm trạng thấu hiểu cái quá trình của sự quyến rũ.

Cảm giác về thời gian cũng thay đổi. Trước kia người nữ tu nhắc đến một quá khứ hạnh phúc, bây giờ thời gian được nhận thức một cách sáng suốt hơn. Mariane phân tích sự hình thành của tình yêu say đắm và sự trôi giạt của nó. Cô ôn lại kỷ niệm của những ngày đầu, cô nhắc : Trong vài ngày nữa sẽ đúng một năm mà em yêu chàng với tất cả tấm lòng của em, không chút đắn đo.

Cũng như không gian, xã hội mở rộng ra. Mariane nhắc tới nhiều nhân vật : người trung úy đưa tin về trận bão, người sĩ quan mang lá thư đi, người mẹ của Mariane, cô nhớ là có thổ lộ tất cả với bà, những người nữ tu khác, v.v… Mariane để ý mọi người đã nhận thấy sự thay đổi nơi cô, về tính tình, cách cư xử và về con người cô. Nhưng bây giờ đối với những người xung quanh, cô đã trở lại tử tế, bình thường. Trước đây trong lá thư 2, cô đã tỏ ra hoàn toàn xa lạ với họ, dửng dưng với mọi cố gắng của họ để giúp đỡ cô. Trong lá thư 4 này, Mariane tỏ ra có khả năng suy xét, và tâm thần bắt đầu dịu lại, trở lại sáng suốt. Cô phân tích tỉ mỉ cái quá trình quyến rũ về phương diện của người phản bội cũng như về phươg diện của nạn nhân. Việc phân tích sáng suốt này là điều kiện cần thiết cho sự dửng dưng sắp tới.

Lá thư 5

Lá thư cuối cùng này là một tổng kết về cuộc phiêu lưu tình cảm của Mariane, và một cái nhìn về tương lai. Người nữ tu trở lại chuyện quyến rũ để làm giảm uy tín người đã quyến rũ mình. Nhưng lá thư đoạn tuyệt này không tránh được sự khó hiểu, nó lưỡng lự giữa một quyết định có tính Kitô giáo và một tư thế bi thảm. Những hàng cuối cùng của tác phẩm vừa là một tổng kết, một quyết định, vừa là việc hướng về một tương lai thanh thản, lý trí đã thắng. Có sự khinh bỉ kẻ đã quyến rũ. Người nữ tu dường như trở về với sự thanh thản nếu không hoàn toàn thì ít ra cũng được hứa hẹn. Nhưng có lẽ mọi việc không đơn giản như thế, vì nếu dễ dàng vĩnh biệt người tình, thì có dễ dàng vĩnh biệt tình yêu không ? Vào đầu lá thư này, Mariane viết : Em cảm thấy em ít quý chàng hơn quý tình yêu nồng nhiệt của em.

Tác phẩm kết thúc bằng một sự mập mờ : tiếp tục thư từ làm gì với một con người đã mất uy tín ? Nhưng không vì thế mà đối thoại nội tâm với Tình yêu phải chấm dứt.

Cấu trúc của tác phẩm

Có sự cân đối giữa lá thư đầu và lá thư cuối. Tác phẩm bắt đầu bằng cách gợi lên mối tình nồng nhiệt của người nữ tu, và tác phẩm kết thúc bằng một đoạn tuyệt do lý trí quyết định. Nhìn chung, các lá thư 1, 2, 3 cho thấy nữ tu Mariane trong một trạng thái đau khổ càng lúc càng tăng, trước sự bỏ rơi của người tình. Hai lá thư cuối 4 và 5 là sự thức tỉnh ; lá thư 4 chuẩn bị đoạn tuyệt với những lời trách móc về sự vắng tin của người tình và về những lời lẽ dửng dưng của người này trước đó. Từ lá thư 1 đến lá thư 5, đối thoại dần dần đi đến độc thoại.

Nhà nghiên cứu phê bình Leo Spitzer, năm 1954, nhận thấy trong các lá thư có 5 hồi cô đặc lại của một vở kịch tôn trọng phép tam nhất. Phép tam nhất của kịch cổ điển ở Pháp gồm : nhất sự, nhất thời và nhất sở. Theo Spitzer, cách cấu trúc năm lá thư theo kịch nghệ tương ứng với sự tiến hóa tâm lý của tình yêu nồng nhiệt của Mariane : Năm lá thư đánh dấu năm giai đoạn của một tình yêu nồng nhiệt bị bỏ rơi, gần như không được đối tượng của tình yêu đó nuôi dưỡng, có thể nói tình yêu nồng nhiệt đang chết vì đói lả.

Vị trí của Những Lá Thư Bồ Đào Nha trong văn học Pháp

Thành công lớn của Những Lá Thư Bồ Đào Nha chứng tỏ sự chờ đợi của công chúng ham thích đọc truyện về những mối tình say đắm được kể dưới hình thức thư tín. Về trường hợp Những Lá Thư Bồ Đào Nha, những sự kiện được trình bày dường như không phải là mục đích thật sự của những lá thư. Người nữ tu Mariane viết trong lá thư 4 : Em viết cho em hơn là viết cho chàng, em chỉ tìm cách làm nhẹ lòng mình.

Nghệ thuật thư tín khiến nhân vật tự khép lòng mình lại, chỉ nói về tình yêu nồng nhiệt của mình cho chính tình yêu đó. Vậy khi đặt ra lý thuyết về nghệ thuật thư tín, người ta đã nhấn mạnh về tính xác thực của mối tình say đắm. Trong văn chương hư cấu, tính thành thực của tình yêu là căn bản. Tất cả đều do tính xác thực của tình cảm và tính đa cảm của con người đang yêu. Điều này đáp lại sự chờ đợi của một xã hội thượng lưu, lịch thiệp ở Pháp, vào thế kỷ 17, xã hội đó đang tra vấn bề sâu của tâm lý và những quanh co của một mối tình nồng nhiệt.

Những Lá Thư Bồ Đào Nha được xem như một tiểu thuyết dưới hình thức thư tín. Tác phẩm này đã mở đường cho những tác phẩm nổi tiếng đến sau như : La Religieuse của Diderot, La Nouvelle Héloïse của Jean Jacques Rousseau, Les Liaisons dangereuses của Laclos, v.v…

Giữa hư cấu và thế giới hiện thực, thể văn thư tín cho phép tìm ra một hình thức mới của tiểu thuyết trong đó việc phân tích đạo đức trừu tượng nhường chỗ cho một « tâm lý » riêng tư của nhân vật. Sự mập mờ giữa hư cấu và hiện thực mà thể văn thư tín tạo nên là điều đem lại thành công cho Những Lá Thư Bồ Đào Nha, bằng cách nhấn mạnh sự gần gũi giữa thế giới hư cấu của các nhân vật và thế giới hiện thực của người đọc.

 

Tài liệu tham khảo :

Guilleragues, Lettres portugaises suivies de Guilleragues par lui-même, Présentation de Frédéric Deloffre, Gallimard, 1990.

Lettres portugaises, Librairie Générale Française, 2003.

Denis Fauconnier, Etude sur Guilleragues, Lettres portugaises, Ellipses, 2005.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements