NĂM NGOÁI TẠI MARIENBAD

 

Thuở học ở Sorbonne tôi thường đi ngang rạp chiếu bóng Le Champo, gần đại học ; rạp này chuyên chiếu những phim xưa và loại phim có nghệ thuật cao gọi là « cinéma d’art et d’essai ». Có lần tôi dừng lại trước tên một cuốn phim : « L’année dernière à Marienbad » (Năm ngoái tại Marienbad), cái tên nghe hay hay và kích thích sự tò mò của người qua đường. Đây là một cuốn phim của nhà đạo diễn nổi tiếng Alain Resnais. Điều đáng chú ý người viết phim bản chính là Alain Robbe–Grillet, một tên tuổi không xa lạ gì nhất là đối với sinh viên văn khoa, A. Robbe-Grillet là thủ lĩnh của nhóm Tiểu Thuyết Mới. Một nhà văn có tầm cỡ như thế mà viết truyện phim hẳn cuốn phim phải độc đáo. Tôi liền để dành thì giờ đi xem phim. Thú thật khi xem xong tôi không hiểu gì cho lắm. Tôi nản chí.

Cuốn phim cho thấy chuyện xảy ra trong một đại khách sạn sang trọng, bối cảnh bên trong khách sạn và ngoài vườn được dàn dựng rất thẩm mỹ. Một người đàn ông ăn mặc lịch sự và một người phụ nữ khá đẹp gặp nhau. Đối với những khán giả nóng lòng muốn biết cốt truyện kết thúc như thế nào thì cuộc đối thoại trong phim kéo dài, có vẻ nhì nhằng, không đi đến đâu. Tôi ra về thắc mắc, cuốn phim phải có một ý nghĩa gì đó mà tôi không nắm bắt được. Đọc báo thấy nói phim « L’année dernière à Marienbad » được giải Sư Tử Vàng ở Đại Hội Điện Ảnh Venise năm 1961. Tôi tự nhủ mình không có kiến thức điện ảnh, không có trình độ để hiểu và thưởng thức cuốn phim.

Rồi thời gian trôi qua. Cho đến một hôm tình cờ nghe trên một đài phát thanh buổi nói chuyện của nhà văn Tây Ban Nha Enrique Vila-Matas. Nhà văn kể năm ông 15 tuổi ông đi xem phim « L’année dernière à Marienbad », ông không hiểu gì, tức mình ông trở lại xem cuốn phim một lần nữa, rồi một lần nữa, rồi một lần nữa, cứ thế ông đã xem nhiều lần mỗi khi tan giờ học. Nhưng ông cũng chẳng hiểu gì thêm. Lớn lên, khi đã trở thành một nhà văn, một hôm Enrique Vila–Matas có dịp gặp Alain Robbe–Grillet, ông nói với A. Robbe-Grillet ông có xem cuốn phim « L’année dernière à Marienbad ». A. Robbe–Grillet bèn hỏi : « Vậy ông có hiểu cuốn phim nói gì không ? » E. Vila–Matas lúng túng, ông ngập ngừng giữa hai tiếng trả lời : « Có »  và « Không ». Cuối cùng ông thú thật : « Tôi không hiểu » và ông ngạc nhiên thấy A. Robbe-Grillet bật cười vui vẻ. Thì ra khi mình không hiểu một tác phẩm nghệ thuật, việc không hiểu sẽ kích thích trí tưởng tượng để phát hiện những điều mới lạ.

Nghĩ đến những thắc mắc của tôi năm xưa, tôi mừng vì được biết mình không phải là người duy nhất không hiểu ý nghĩa của cuốn phim. Giờ đây, sau khi đã xem cuốn phim hai lần và đọc nhiều tài liệu, những thắc mắc của tôi thời còn là sinh viên đã trở nên những kỷ niệm xa vời.

Phim « L’année dernière à Marienbad » là một cuốn phim đen trắng, dài 94 phút, được thực hiện năm 1961. Truyện phim được A. Robbe-Grillet rút từ một cuốn tiểu thuyết kỳ ảo : « L’invention de Morel » (Sự phát minh của Morel »), của nhà văn Argentina Adolfo Bioy Casares. Từ truyện kỳ ảo đó A. Robbe-Grillet tạo nên một giấc mơ. Trong một đại khách sạn, một người đàn ông gặp một phụ nữ và tìm cách làm cho người phụ nữ tin rằng họ đã từng yêu nhau năm ngoái tại Marienbad, một thành phố ở Đức, và người phụ nữ đã hứa sẽ từ bỏ hết để đến sống với ông ta. Người phụ nữ thì tuyệt đối không nhớ đã có một chuyện như thế. Người đàn ông vẫn đeo đuổi và quấy rầy người phụ nữ, khi thì ông ta ngọt ngào, khi thì tỏ vẻ gây lo sợ cho người phụ nữ. Người phụ nữ đâm bối rối, không biết mình có ham muốn ông ta hay ghê tởm ông ta hay sẽ phục tùng ông ta. Trong khi đó nguời phụ nữ bị những hình ảnh của một vụ hiếp dâm ám ảnh.

Cuốn phim tả giấc mơ của một người đàn ông yêu một người phụ nữ quá xa cách, khó vói tới. Người đàn ông đến tìm người phụ nữ. Nhưng giấc mơ hóa là một cơn ác mộng vì người phụ nữ không còn nhớ đến ông ta. Ông ta cố thuyết phục người phụ nữ nhưng khi ông ta tưởng mình thành công thì người phụ nữ lại chuyển qua một kỷ niệm khác, vậy phải thuyết phục người phụ nữ thêm một lần nữa. Rồi những cơn ác mộng khác hiện ra : người đàn ông không chắc đã yêu chính người phụ nữ đó. Ông ta có chắc đã gặp người phụ nữ đó không ? Đúng rồi ! Ông đã yêu người phụ nữ đó. Và ông mang hình ảnh người phụ nữ theo ông. Giấc mơ đến đây chấm dứt.

Cấu trúc truyện phim khó hiểu, đã từng đánh lạc hướng và chia rẻ giới phê bình điện ảnh. Nhà phê bình điện ảnh Michel Mouriet thẳng tay chê bai cuốn phim. Tạp chí L’Express thì cho rằng cuốn phim là « sự thành công của chủ nghĩa thời thượng điển hình của những năm 60 ».

Nhưng phải công nhận cuốn phim đã có những ảnh hưởng đáng kể. Trước hết ảnh hưởng đến những nhà làm điện ảnh nổi tiếng như : Agnès Varda, Marguerite Duras và Jacques Rivette. Mặt khác dư âm cuốn phim vang qua lĩnh vực âm nhạc. Nữ ca sĩ Barbara đặt cho một trong những bài hát của mình cái tựa đề : « Marienbad », nữ ca sĩ Viktor Lazlo khởi đầu một bài hát bằng những lời : « Không phải năm ngoái. Không phải tại Marienbad », và nữ ca sĩ Patricia Lavila hát câu : « Đó là năm ngoái tại Marienbad » trong một bài hát.

Cuốn phim nổi tiếng do chiều kích hoang tưởng của nó và do sự lầm lẫn giữa hiện thực và ảo tưởng.

« L’année dernière à Marienbad » là sự gặp gỡ giữa hai tài năng : nhà văn Alain Robbe-Grillet với nghệ thuật dựng truyện giữa thực và ảo, và nhà đạo diễn Alain Resnais với cái tài khai thác qua ống kính sự lo sợ quên lãng và tính bất động của thời gian.

 

 

 

 

 

Advertisements