MỸ HỌC CỦA BORIS PASTERNAK

 

 

 Bác sĩ Jivago (1) là một tác phẩm phong phú, có thể được xem xét từ nhiều khía cạnh như : thân phận nổi trôi của con người qua một cuộc cách mạng đẩm máu, sự dấn thân hay không dấn thân vào thời cuộc, hoặc khía cạnh tôn giáo, vì truyện Bác sĩ Jivago đượm màu sắc Kitô giáo, v.v… Tuy nhiên Bác sĩ Jivago trước tiên là một tác phẩm nghệ thuật. Do đó vấn đề mỹ học cần được nêu lên. Nếu hiểu rằng mỹ học của một tác giả là phương thức đặc thù mà tác giả dùng để tạo nên nghệ thuật viết của mình, thì có thể nói mỹ học của Boris Pasternak có hai điểm mà tôi cho là chính yếu, đó là việc tạo nên những mẫu người trong cơn lốc lịch sử và sự chọn lựa thiên nhiên làm nguồn hạnh phúc của con người.

Những mẫu người trong cơn lốc lịch sử     

 Bác sĩ Jivago là một bích họa vĩ đại về một thời lịch sử của nước Nga. Trong bích họa đó có vô số nhân vật thuộc đủ hạng người trong xã hội, nhưng có ba nhân vật chính nổi bật, đó là Lara, Pacha và Jivago. Ba nhân vật đã được tác giả khoác lên những giá trị biểu tượng, cho nên họ không còn là những nhân vật tầm thường nữa, họ đã trở thành những mẫu người trước thời cuộc.

Lara la biểu tượng của người phụ nữ trước những cơn sóng gió của cuộc đời. Sắc đẹp trong trắng của cô bị đẩy vào sự xấu xa, hoen ố, khi cô còn là một thiếu nữ ngây thơ. Sắc đẹp của Lara không phải là cái điều thuận lợi đem lại cho cô may mắn, hạnh phúc ; trái lại, sắc đẹp của cô là một điều bất hạnh. Lara là nạn nhân của điều ác, có lúc cô biến thành đồng lõa của tên đao phủ Komarovski, nhưng rồi cô cưỡng lại điều ác để luôn luôn hướng về điều thiện. Lara là một người phụ nữ chính trực, biết mình không xứng đáng với người chồng ; cô cũng giàu lòng hy sinh, tuy cô yêu say đắm Jivago nhưng cô khuyên người bác sĩ hãy trở về với vợ con.

Pacha và Jivago là hai người đàn ông cùng yêu một phụ nữ. Cả hai đều thấy Lara lần đầu tiên, cùng một lúc, khi xảy ra cuộc cách mạng 1905. Đối với hai người đàn ông, Lara là hiện thân của một nữ tính bị tổn thương, cô là nạn nhân của cái xấu trong xã hội, cô cần được bênh vực, che chở. Và cả hai đều muốn cứu Lara. Nhưng Pacha và Jivago là hai mẫu người hoàn toàn khác biệt.

Pacha là biểu tượng của người cách mạng, cương quyết hoạt động để đi đến cùng con đường mình đã tự vạch ra, bất chấp mọi bạo lực. Cái tên Strelnikov mà Pacha tự chọn cho mình có nghĩa là người xử bắn. Tuy nhiên Pacha không phải là người của hệ tư tưởng cách mạng. Pacha chỉ phục vụ cách mạng và cuối cùng là nạn nhân của cách mạng, vì con đường tranh đấu của Pacha không đưa đến sự xây dựng mà đưa đến sự tự hủy hoại mình.

Ngược lại, Jivago là biểu tượng của người nghệ sĩ, tâm hồn của một nhà thơ khó chấp nhận những cảnh áp bức, chuyên chế, bạo tàn. Lúc đầu Jivago hứng khởi đón mừng cuộc cách mạng 1917, kể cả những sắc lệnh tháng 10, nhưng rồi nhanh chóng nhà thơ tránh xa thời cuộc. Trước bao vật đổi sao dời, Jivago chỉ có một thái độ im lìm, thụ động của một khán giả nhìn đời mình từ bên ngoài và nhìn đời của kẻ khác. Trái với con đường của Pacha đầy hoạt động tranh đấu, con đường của Jivago lặng lẽ, thụ động.

Pacha và Jivago là hai biểu tượng của cách mạng và nghệ thuật đối mặt nhau. Cuối cùng người cách mạng đi đến cái chết và người nghệ sĩ tìm được con đường sáng tạo, tức tìm được sự sống.

Ba mẫu người qua ba nhân vật, Lara, Pacha và Jivago, có một điểm chung là tình yêu của họ là thứ tình yêu không được toại nguyện. Pacha yêu vợ say đắm, nhưng Lara lại yêu Jivago, và đôi tình nhân này bao giờ cũng bị chia ly. Rốt cuộc, tình yêu đơn phương hay tình yêu đôi lứa trong cơn lốc của cách mạng đều dẫn đến tâm trạng cô đơn, đau khổ. Do đó ba mẫu người của Boris Pastrenak có sức cuốn hút người đọc.

Sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên

Trong tác phẩm Bác sĩ Jivago, Boris Pasternak đưa người đọc vào một không gian mênh mông, ngợp choáng của một thiên nhiên huy hoàng. Jivago là một y sĩ và cũng là một nhà thơ, ông có khả năng đồng cảm với thiên nhiên qua thị giác và thính giác.

Tuyết, một hiện tượng của thiên nhiên hiện diện từ đầu đến cuối truyện. Trong một bức thư gửi cho Pasternak, Varlam Chalamov (2), người thường trao đổi thư từ với tác giả, nhắc : Cuốn sách đầy cả tuyết, nó như bị tuyết rắc lên. Thật vậy, đâu đâu cũng có tuyết, tuyết rơi ngoài đường khi thiên hạ biểu tình, tuyết rơi trên rừng, tuyết bao phủ cả một ngọn đồi, tuyết sào sạo dưới những bước chân. Có những cảnh tuyết rất thi vị, ngày gia đình Jivago lên đường để đi đến vùng Varykino thì : Bên ngoài, trời còn tối. Tuyết rơi dày hơn hôm trước, trong một không khí yên tỉnh, không gió. Những nụ tuyết lớn mềm mại rơi một cách lười biếng và dừng lại gần mặt đất, làm như chúng ngập ngừng chưa nằm xuống đất. (tr. 277)

Mặt trời được nhân cách hóa để làm đẹp không gian. Đây là một cảnh mặt trời sắp lặn nhìn trong một nhà ga : Khi đến chân trời, mặt trời mơn trớn những ô vuông bằng sành, đốt cháy bức thảm treo trên tường với một ngọn lửa nâu có ánh vàng và vắt lên tường, như một chiếc khăn choàng, cái bóng của những cành cây bu lô. (tr. 298)

Cây cối cũng được nhân cách hóa, dưới mắt người nghệ sĩ, cây thanh lương trà là một người mẹ nuôi con : Ra khỏi trại và cánh rừng (…) có một cây thanh lương trà đẹp, mọc lên đơn độc, màu đỏ nâu, một cây duy nhất trong các cây còn giữ được lá. Nó mọc trên một gò đất nhô cao trên khoảng đất sình lầy, và nó đưa lên trời những chùm quả mọng cứng, màu đỏ thắm (…) Một sự thân thiết sống động được tạo nên giữa bầy chim và cái cây. Tưởng chừng cây thanh lương trà đã từng làm chứng cho những cố gắng của bầy chim, đã cưỡng lại chúng khá lâu, rồi chịu thua, vì thương hại những con chim bé nhỏ kia, cái cây như một người mẹ, mở nút áo và cho con bú : « Chúng mày quá quắc lắm ! Thôi, ăn tao đi, ăn tao đi. Chúng mày hãy tự nuôi dưỡng đi. » Và cái cây mỉm cười. (tr. 454)

Loài chim được tác giả ưu đãi. Tiếng nói của người mẹ khuất bóng được đồng hóa với tiếng chim. Khi cậu bé Iouri Jivago đi dạo quanh nhà : Đẹp quá chừng ! Mỗi lúc người ta nghe tiếng huýt trong trẻo của con chim vàng anh, tiếng huýt vang ra trên ba cung bậc với những khoảng trống chờ đợi, để cho âm thanh ướt át có thì giờ thấm vào những vùng lân cận (…). Ảo giác âm thanh. Tiếng nói ma của mẹ cậu bé lơ lửng trên cánh rừng thưa. Iouri nghe tiếng nói đó trong cách chuyển điệu du dương của loài chim và tiếng vo vo của bầy ong. Cậu bé giật mình, cứ ngỡ mẹ kêu, mẹ gọi cậu bé đến với mẹ. (tr. 22)

Về tiếng chim sơn ca, bác sĩ Jivago viết trong nhật ký : Khi chúng tôi đến Varykino, mùa xuân bắt đầu (…). Chim sơn ca bắt đầu hót. Lại một lần nữa làm như tôi nghe cái âm điệu du dương đó lần đầu tiên, tôi ngạc nhiên để ý cái âm điệu du dương, nó khác với tất cả những tiếng chim hót, và tôi ngạc nhiên về cái bước nhảy của thiên nhiên để đạt đến sự tràn đầy của những tiếng ngân dài không có gì so sánh được. Những câu nhạc liên tiếp đa dạng biết bao ! Những nốt nhạc trong đến thế, vang xa đến thế, mãnh liệt đến thế ! Đặc biệt có hai nhạc tố tách rời nhau : một tiếng « chốc, chốc, chốc, » huy hoàng, hau háu và vội vàng, khi thì gồm ba phách, khi thì kéo dài vô hạn mà những khu rừng cây đâm chồi đẫm sương, rung rinh dưới sự mơn trớn, vung vẩy đáp lại và làm phồng lên những đám lá. Và thành tố kia gồm hai nhịp tách rời rõ ràng, nghe thấm thía, van lơn, khẩn nài, giống như một câu kinh hay một sự khích lệ : « Ôtsơ-nix ! Ôtsơ-nix ! Ôtsơ-nix ! » (Otch-nis ! Otch-nis ! Otch-nis ! ). (tr. 371) Có nghĩa : thức dậy đi thôi.

Có lần bác sĩ Jivago đang làm việc trong một bệnh viện thì xảy ra một ảo giác thi vị : Người y sĩ ngồi ở bàn giấy, ông chấm ngòi bút trong lọ mực, ông mơ mộng, ông viết gần sát những khung cửa sổ lớn (…), những con chim yên lặng ném vào những cái bóng lặng lẽ. Và những cái bóng đó che hai bàn tay linh động của người y sĩ, che cái bàn và những tờ mẫu khai in sẵn (…) rồi biến mất không tiếng động (…). Người y sĩ ngước đầu. Những con chim bí ẩn ban nảy bay qua trước cửa sổ là những chiếc lá màu đỏ của cây phong, những chiếc lá bay lên, lượn quanh, rồi nằm trên bãi cỏ trước bệnh viện (…). (tr. 241) Lá cây được lầm lẫn với chim, cả hai cùng biểu tượng cho thiên nhiên đến với người nghệ sĩ đang mơ mộng. Cái bóng của thiên nhiên thân thiện mơn trớn hai bàn tay người nghệ sĩ như khuyến khích sự sáng tạo.

Loài bướm cũng được vào cái thế giới rực rỡ của thiên nhiên. Khi Jivago mệt nhọc nằm ngủ ngoài trời : Như một miếng vải nhiều màu lần lượt khép vô mở ra, một con bướm màu nâu có chấm lốm đốm bay trên không ; nó đến từ phía mặt trời. Người y sĩ, đôi mắt ngái ngủ, theo dõi đường bay của nó. Con bướm đậu trên cái hợp nhất với màu của nó, nó đậu trên cái vỏ cây thông màu nâu lấm chấm, màu của nó hoàn toàn lẫn lộn với màu vỏ cây, cũng như Iouri Andréiévitch trong thế nằm lẫn lộn với cái lưới đan bằng tia nắng và bóng mát đang rung chuyển trên người ông. (tr. 445) Và rồi trong những suy nghĩ của Jivago, hình ảnh con bướm nhắc nhở đến nền hội họa hiện đại, đến sự sáng tạo và đến tác phẩm.

Gió được dùng để tượng trưng cho tình cảm của con người. Trong thành phố Iouratine, Jivago tìm đến nhà Lara một ngày trời nổi gió. Ngọn gió làm tung lên những lớp cát bụi chắn ngang con đường và buộc Jivago luôn luôn ngừng lại (…). Khi Jivago đi vào cổng nhà, một cơn gió lốc cuốn đất và bụi lên trời che khuất cái sân (…). Ông bác sĩ thấy Lara Antipova đứng gần cái giếng. (…) Lara sắp sửa đi vào nhà với hai thùng nước khi một trận gió khác làm tung tóc cô, chiếc khăn tay bay đến hàng giậu, giữa mấy con gà đang cục cục. Iouri chạy đến tìm và nhặt cái khăn, mang nó lại gần cái giếng cho Lara, cô sững sờ. (tr. 379-380) Những cơn gió dồn dập nổi lên che mờ lối đi của Jivago, làm tung mái tóc của Lara đến nổi cái khăn buột tóc bay xa là biểu tượng tình yêu sóng gió, mãnh liệt của hai người.

Tình yêu của Jivago và Lara mật thiết với thiên nhiên. Trước quan tài của Jivago, Lara, nước mắt ràn rụa, nghĩ đến sự hài hòa của tình yêu của hai người với thiên nhiên : đất dưới bước chân họ, bầu trời trên đầu họ và mây và cây cối.

Boris Pasternak có cái biệt tài vẽ lên hình ảnh con người trong hai thế giới trái ngược nhau : thế giới của cách mạng đầy bạo lực, nguy hiểm, bất trắc, gây nên tàn phá và chết chóc, và thiên nhiên là thế giới của bình an, của tình yêu, của cái đẹp và sự sáng tạo. Jivago viết trong nhật ký rằng nghệ thuật luôn luôn phục vụ cái đẹp, và mọi nghệ thuật là một truyện kể về cái diễm phúc được sống. Sáng tạo là xây dựng sự sống, Jivago tuyên bố với hai người bạn, Gordon và Doudorov : Tôi ham muốn sống một cách điên cuồng, tha thiết, và sống luôn luôn có nghĩa là vươn tới trước, vươn tới một cái gì cao siêu, tới cái hoàn hảo, vươn tới và cố gắng đạt được. (tr. 617) (3)

Chú thích :

(1) Boris Pasternak, Le docteur Jivago, Nxb Gallimard, 1958.

(2) Alain Finkielkraut, Ce que peut la littérature. Chương : Pasternak, Poète et Romancier,

Nxb Gallimard, Folio, 2006.

(3) Những trích đoạn do Liễu Trương dịch từ bản Pháp ngữ.

 

Advertisements